Polecamy

KONKURENCJA DOSKONAŁA

KONKURENCJA DOSKONAŁA

W poprzednich rozdziałach analizowaliśmy różne pojęcia kosztów. Zdobyta w nich wiedza pozwoli nam bliżej wyjaśnić zjawisko podaży rynkowej, czyli ilości jakie firmy  i całe gałęzie wytwórstwa  skłonne są oferować przy różnych poziomach cen.
Związek pomiędzy kosztem produkcji a wielkością podażą wyprowadzimy wychodząc  z założenia, że celem działalności przedsiębiorstwa jest maksymalizacja zysku. Gdy wyjaśnimy, jak zachowują się firmy maksymalizujące zysk, zauważymy, że w krótkim okresie krzywa podaży firmy na rynku doskonale konkurencyjnym odpowiada krzywej kosztu krańcowego danego przedsiębiorstwa ,a suma kosztów krańcowych wszystkich firm  podaży całej  gałęzi. Zestawiając ze sobą krzywą popytu rynkowego i rynkowej podaży przedstawimy poszerzoną teorię równowagi rynkowej ,teorię ceny jako pieniężnego wyraz wartości. Wreszcie co najważniejsze będąc wynikiem działania mechanizmu równoważenia rynku: ilości ,ceny ,zyski i koszty wytwarzania służyć nam będą w dalszych rozdziałach jako punkty odniesienia w analizie i ocenie ocenę efektywności funkcjonowania poznanych ja na razie bardzo pobieżnie we wstępnych częściach struktur rynkowych. Punktem wyjścia naszej dalszej wędrówki  będzie opis struktury rynkowej zwanej doskonałą konkurencją.
Założenia modelowe  
Model rynku doskonale konkurencyjnego wprowadzili do ekonomii niezależnie od siebie J. Robinson i E. Chamberlain. Model ten został zbudowany na kilku założeniach upraszczających:
1. po obu stronach rynku  istnieje tak duża liczba dostawców i odbiorców mających tak mały udział całkowitych  zakupach i sprzedaży , że żaden z nich indywidualnie nie ma możliwości oddziaływania na poziom rynkowej ceny towaru ,podmioty transakcji rynkowych są zatem cenobiorcami.
2 Podmioty rynkowe postępują zawsze racjonalnie. Poszukują rozwiązań optymalnych czyli maksymalizujących w danych warunkach rynkowych swoje funkcje celu. Konsumenci szukają rozwiązań maksymalizacja użyteczności całkowitej jaką uzyskać można z przeznaczonych do wydatkowania budżetów. Producenci maksymalizują możliwy do osiągnięcia w danych warunkach wynik finansowy. Gdy  warunki rynkowe np. ceny ulegają zmianie podmioty rynkowe przenoszą stojące do ich dyspozycji środki  do innych lepszych zastosowań
3 ceny rynkowe jako element mechanizmu równoważenia popytu i podaży są doskonale  giętkie tzn. szybko i precyzyjnie dostosowują się do zmian  warunków rynkowych
4. czynniki wytwórcze są doskonale mobilne, inaczej mówiąc mogą być szybko , bez ograniczeń i kosztów przenoszone od  mniej do bardziej korzystnych dla ich użytkownika zastosowań.
5. przedmiotem obrotu rynkowego są dobra homogeniczne, czyli(choć dostarczane przez różnych wytwórców) produkty o identycznych właściwościach jakościowych.
6. rynek ten jest doskonale transparentny (przejrzysty), Oznacz to, że podmioty bez żadnych ograniczeń i kosztów uzyskują w każdym momencie doskonałą,  informację o bieżących i przyszłych warunkach rynkowych, a w szczególności: cechach jakościowych oferowanych produktów oraz ich rynkowych cenach.    
7. na rynku tym istnieje niczym nieograniczona i nie wymagająca ponoszenia jakichkolwiek kosztów swoboda wejścia nowej firmy  i opuszczenia rynku przez firmę już funkcjonującą.
8. postęp techniczny nie różnicuje producentów; każdy z nich ma podobną funkcję produkcji i w rezultacie wszyscy mają zbliżone do siebie funkcje kosztów i podobne rozmiary.
Przyjrzyjmy się teraz uważniej niektórym z powyższych założeń pod kątem  konsekwencji jakie niosą  one  dla sposobu funkcjonowania  modelu.
Rynek doskonale konkurencyjny składa się z bardzo dużej ilości, niezależnych od siebie ( zatomizowanych ) producentów i kupujących.  Podmioty te  są zbyt małe, by mogły wpływać na poziom cen sprzedawanych przez siebie wyrobów. Nie są one również w stanie wpływać na poziom cen nabywanych przez siebie czynników wytwórczych. Zwróćmy ponadto uwagę na fakt, że bardzo  wysoki stopień atomizacji rynku skutecznie zapobiega powstawaniu zmowy zarówno pomiędzy dostawcami jak i nabywcami. Wyobraźmy sobie ile spotkań musiałoby  się odbyć, ile czasu spędzaliby na negocjacjach właściciele i menadżerowie małych firm, i zastanówmy się, czy w ich wyniku mogłoby w ogóle dojść do jakiegokolwiek, zadawalającego wszystkich uczestników, w miarę trwałego porozumienia ?
Założenie jednorodności oferowanego przez wszystkich dostawców produktu oznacza, że wyroby każdego z nich  postrzegane są przez nabywców, jako identyczne. Kupujący nie odnosi ani korzyści ani strat jakościowych, gdy zmieni dostawcę. Jeżeli cena sprzedaży jest u wszystkich dostawców, jest taka sama, jest mu w zasadzie wszystko jedno, od którego z nich pochodzi nabywany przez niego towar.
Jak pamiętamy na rynku doskonale konkurencyjnym działa samoczynny mechanizm ustalania cen równoważących popyt z podażą. Przy cenie tej nie ma  niedoborów rynkowych. Nabywcy kupują dokładnie tyle ile w danym momencie  potrzebują. Nie ma również nadwyżek podaży dostawcy produkują i sprzedają w całości tyle ile uważają za słuszne . Ponadto homogeniczny produkt sprzedawany jest  przez wszystkich dostawców po jednakowej równoważącej rynek cenie .Ponieważ rynek jest doskonale transparentny ,odbiorcy znają poziom tej ceny,    wiedzą również że towar dostarczany przez dowolnego sprzedawcy jest identyczny. Racjonalnie postępujący nabywcy muszą być zatem  w tym modelu nieczuli na oddziaływanie  reklamy. Przy doskonałej informacji żaden sprzedawca nie będzie w stanie przekonać kupujących o jakiś szczególnych cechach oferowanego przez niego wyrobu, za które nabywcy opłacałoby się dać wyższą aniżeli występującą na rynku cenę.  Wszelkie zatem próby podnoszenia ceny powyżej ustalonej na rynku  ceny równowagi są  pozbawione sensu. Nabywcy odejdą do sprzedających po niższych cenach konkurentów, a utargi tak postępującego sprzedawcy zamiast wzrosnąć spadną.  cenie równowagi rynkowej. Również jakiekolwiek obniżanie ceny mija się z celem, jeśli całość oferowanych dóbr firma może  bez trudu sprzedać można po ustalonej na rynku cenie równowagi  
Doskonała informacja dotyczy nie tylko bieżących ale i przyszłych warunków produkcji ,sprzedaży i zakupów czynników wytwórczych. W ten sposób  w  modelu  eliminuje się  niepewność i ryzyko. W tych komfortowych warunkach każdy producent może bez trudu określić bieżącą i przyszłą  optymalną wielkość i strukturę produkcji oraz ustalić optymalne rozmiary firmy. Kupujący mogą z kolei określić optymalną wielkość i strukturę  bieżących  i przyszłych wydatków konsumpcyjnych.
Ponieważ postęp techniczny nie różnicuje producentów, wszystkie firmy mają podobne funkcje produkcji i zbliżone rozmiary. Im mniejsza efektywna skala produkcji tym więcej producentów, tym bardziej zatomizowany jest rynek. Pomimo podobieństwa funkcji produkcji, podobnych rozmiarów i tej samej  techniki produkcji , funkcje kosztów poszczególnych firm są zróżnicowane. W firmach funkcjonujących
taniej leżą one niżej nad osią odciętych ,zaś w firmach funkcjonujących drożej wyżej. Oznacza to że poszczególne firmy mają zróżnicowaną pozycję na rynku  .  
Model rynku doskonale konkurencyjnego zakłada doskonałą i niczym nieograniczoną  mobilność czynników wytwórczych. Brak jest w nim w nim jakichkolwiek technicznych, ekonomicznych, instytucjonalnych czy społecznych przeszkód (barier) dla przemieszczania czynników wytwórczych od jednego zastosowania do innego. Naturalną konsekwencją braku barier  wejścia do gałęzi i wyjścia z niej jest  migracji kapitału. Zjawisko to polega na tym, że realizowane w gałęzi zyski nadzwyczajne (wyższe od osiąganych w innych dziedzinach)przyciągają nowych producentów. W rezultacie ilość firm w gałęzi zwiększa się, a jej podaż rośnie. Jeżeli natomiast zyski są niższe od normalnych, niektórzy producenci wycofają się, ilość firm w gałęzi zmniejsza się, a podaż  gałęzi spada. Jest to możliwe dlatego, że produkcja w gałęzi odbywa się na małą skalę zatem otworzenie nowej firmy nie wymaga dużych nakładów kapitałowych a zdobycie niezbędnych czynników nie nastręcza szczególnych problemów. Nieograniczone możliwości wejścia i wyjścia są ponadto,obok wspomnianej atomizacji producentów ,ważnym czynnikiem zapobiegającym ich zmowom .
Z założenia doskonałej giętkości cen ,mobilności i podzielności czynników wytwórczych wynika, że na rynku doskonale konkurencyjnym, opisany już proces dostosowywania wielkości i struktury produkcji do społecznych potrzeb, przebiega – przynajmniej w teorii – bardzo szybko i właściwie bez opóźnień. Oparty na konflikcie miedzy nabywcami i dostawcami oraz konkurencji wewnątrz grup dostawców i odbiorców mechanizm rynkowy w sposób szybki, bezbłędny i skuteczny usuwa wszelkie niedopasowania rozmiarów popytu i podaży.
Zachowanie firmy na rynku stanowi klucz do poznania i zrozumienia jego  strony podażowej . Bez wiedzy tej nie jesteśmy w stanie opisać i zrozumieć działania mechanizmu rynkowego, prawidłowo przedstawić i zinterpretować mechanizmu i skutków jego działania. Analizując zjawisko podaży na rynku doskonale konkurencyjnym wychodzimy z fundamentalnego założenia, że celem każdej firmy   jest maksymalizacja wyniku finansowego .Może nim być obliczany jako nadwyżka utargu nad kosztami całkowitymi zysk. W niektórych okolicznościach, gdy utargi są zbyt niskie przedmiotem maksymalizacja może być nadwyżka utargów nad kosztami zmiennym produkcji. Firma minimalizuje wówczas krótkookresowe straty, czyli nie pokrytą z utargów części kosztów całkowitych .Cele osiągać można na kilka sposobów. W krótkim okresie firma może manipulować wielkością i strukturą produkcji W długim może zmieniać swoje rozmiary, czyli manipulować skalą produkcji. może zmienić organizację zarządzanie czy technikę produkcją.  Gdy firma jest cenodawcą może również manipulować poziomem ceny sprzedawanych wyrobów i zakupywanych czynników wytwórczych. W naszym modelu firma jest cenobiorcą, ceny sprzedanych wyrobów i zakupu czynników wytwórczych traktuje jako dane z rynku niezależne od rozmiarów produkcji i sprzedaży parametry, do których musi dostosować swoje  decyzje . Jedynymi sposobami maksymalizacji wyniku finansowego jest manipulowanie wielkością i strukturą produkcji w krótkim okresie krótkim oraz zmianami skali, techniki i metod zarządzania produkcją w okresie długim.
Analizę rynkowego zachowania firmy i całego rynku  podzielimy na dwa etapy. W pierwszej kolejności zajmiemy się okresem krótkim, by następnie przejść do analizy długookresowej. W krótkim okresie maksymalizująca wynik  finansowy firma szuka produkcji ,która przyniesie największą różnicę między utargiem a kosztami całkowitymi.  Aby ją ustalić musi zestawić ze sobą krzywe utargu i kosztów całkowitych i  wybrać tę wielkość, przy której odległość między nimi jest największa. W poprzednich rozdziałach poznaliśmy teorię kosztów firmy, pora obecnie na teorię utargów firmy .Wyprowadzimy ją z krzywej popytu  indywidualnego firmy    
Krzywa popytu indywidualnego  firmy  na rynku doskonale konkurencyjnym
Z przyjętych założeń wynika ,że jeżeli cena równoważy rynek , to jakiekolwiek działania podjęte przez pojedynczego producenta nie doprowadzą do jej zmian   Podaż firmy jak pamiętamy jest zbyt mała w stosunku do rozmiarów podaży całej gałęzi, aby jej zmiany przy danym poziomie ceny  były zauważalne  jako zkłócające równowagę przesunięcia rynkowej krzywej podaży. Nie mogą zatem w jakikolwiek sposób wpływać na poziom ceny rynkowej. Wynika z tego, że producent może sprzedawać po tej samej cenie dowolne ilości swoich wyrobów . Aby zatem sprzedać więcej nie musi obniżać ceny poniżej poziomu równowagi rynkowej Wszelka obniżka jest zatem nieuzasadnione .Wiemy również, że jakakolwiek podwyżka indywidualnej ceny sprzedaży również nie ma sensu, O cenie sprzedaży pojedynczego dostawcy decyduje  nie on sam a dopiero podaż wszystkich dostawców i rynkowy popyt na oferowane przez gałąź wyroby. Zmieni się ona dopiero wtedy, gdy zmieni się układ rynkowych sił popytu i podaz  
Powyższe ustalenia pozwalają nam skonstruować krzywą popytu na wyroby indywidualnej firmy  
Popyt rynkowy Popyt na produkt firmy

Cena C           Cena C
D S

     C1

Ce      Ce  A       B D




Q Qa Qb             Q
Powyższy wykres przedstawia krzywą popytu rynkowego na towary wolnokonkurencyjnej gałęzi oraz krzywą popytu indywidualnego ( na towary pojedynczej firmy )
Siłami gry popytu i podaży ustala się na rynku cena równowagi na wyroby danej gałęzi, przy czym krzywa popytu rynkowego, zgodnie z działaniem prawa popytu, ma w naszym przykładzie normalne, ujemne nachylenie.
Natomiast krzywa popytu rynkowego na wyroby pojedynczej firmy przyjmuje postać litery L. Gdyby sprzedający ilość Qa producent podniósł cenę powyżej poziomu równowagi np. do C1, konkurencja odbierze mu wszystkich klientów. Jego sprzedaż spadnie do zera. Stąd krzywa popytu indywidualnego na odcinku Ce C1 jest pionowa i pokrywa się z osią  rzędnych. Jeżeli natomiast firma zdecyduje się powiększyć sprzedawane ilości do wielkości Qb będzie ją mogła sprzedać w całość po tej samej cenie równowagi rynkowej. Łącząc wspólną linią punkty A i B otrzymujemy poziomy a zatem  doskonale elastyczny odcinek krzywej  popytu na wyroby pojedynczej firmy. Ponieważ firma może sprzedać i sprzedaje dowolne ilości swych produktów po cenie równowagi rynkowej Ce. Wynika z tego ,że krzywa popy tuna wyroby pojedynczej firmy ma kształt litery L. W naszych dalszych rozważaniach pominiemy pionowy odcinek krzywej popytu indywidualnego i  będziemy zajmować się wyłącznie poziomym doskonale elastycznym odcinkiem krzywej. Posłużymy się nim do zbudowania teorii przychodów firmy na rynku doskonale konkurencyjnym





PRZYCHODY I KOSZTY FIRMY WOLNOKONKURENCYJNEJ

Krzywa popytu indywidualnego a przychody firmy
Przychody(utargi)całkowite (ang.total revenue ) Uc, stanowią wartość sprzedanych przez firmę produktów. Obliczamy je, mnożąc sprzedaną ilość towarów q przez ich cenę rynkową C.
Uc = C x Q
Jeżeli firma sprzedaje całość produkcji, po jednej cenie ( równowagi  rynkowej )  
C= const, to krzywa utargu całkowitego jest dodatnio nachyloną linia prostą

Hipotetyczny przykład utargów całkowitych firmy wolnokonkurencyjnej

Wielkość produkcji  Q Cena rynkowa  C Utarg całkowity Uc
0 10  0
1 10 10
2 10 20
3 10 30
4 10 40

Utarg całkowity Uc

Uc


        Uc






                   Q Rozmiary produkcji Q
Przychody(utargi) przeciętne ( ang. average revenue ) Up lub inaczej utargi jednostkowe obliczamy dzieląc przychody całkowite przez wielkość sprzedanej produkcji Q, otrzymujemy w ten sposób utarg przypadający na jednostkę sprzedanego towaru :

Uc
Up = --------= tg
Q
Jeżeli firma sprzedaje całą swoją produkcję po jednej cenie ( cenie równowagi rynkowej ), to utarg przeciętny musi być równy tej cenie:


Uc  C x Q
Up = -------- = ---------  = C
Q     Q


Hipotetyczny przykład utargów przeciętnych w firmie wolnokonkurencyjnej.

Produkcja Q Cena C Utarg całkowity Uc Utarg przeciętny Up
0 10 0 10
1 10 10 10
2 10 20 10
3 10 30 10
4 10 40 10


Utarg przeciętny Up






Ce Up = Ce





Rozmiary produkcji Q


Na podkreślenie zasługuje wart zapamiętania fakt, że w takiej sytuacji krzywa utargu przeciętnego pokrywa się z krzywą popytu indywidualnego firmy wolnokonkurencyjnej.
Utarg (przychód) krańcowy ( ang. marginal revenue ) Uk jest to przyrost przychodów całkowitych Uc wywołany wzrostem sprzedaży o jednostkę Q. Obliczamy je dzieląc przyrost utargu całkowitego przez przyrost produkcji:


Uc      Uc2 – Uc1
Uk = --------- = ------------
Q   Q2 – Q1


Przyrost utargu całkowitego wynikać może w praktyce z  przyrostu ceny   C  z przyrostu Q. albo z przyrostu obu tych wielkości jednocześnie. Jeżeli firma sprzedaje całość swojej produkcji po stałej cenie, czyli gdy C = 0, to przyrost całkowitych przychodów jest wyłącznie wynikiem wzrostu sprzedanych ilości.  Uc =     Q x C.
Każda dodatkowo sprzedana jednostka  Q=1 daje zatem firmie przyrost utargu całkowitego równy cenie:

Q x C
Uc = ------------- = C
Q

(Pomiędzy utargiem krańcowym a elastycznością popytu zachodzi współzależność, nazywana relacją Amorosa – Robinsona. Fragment w nawiasach można pominąć

 1
 Uk = C ( 1 + ------ )
ep

Ponieważ popyt na produkty przedsiębiorstwa wolnokonkurencyjego jest doskonale elastyczny ep = - , zatem zależność ta przybiera zmodyfikowaną postać :

  1
 Uk = C ( 1 + ------ )
-

czyli Uk = C ( 1 + 0 ) = C
Wynika stąd, że utarg krańcowy z jednostki sprzedanej produkcji równy jest rynkowej cenie wyrobu. )

Hipotetyczny przykład utargów krańcowych firmy doskonale konkurencyjnej

Produkcja Q Cena C Utarg całkowity Utarg krańcowy
0 10  0 -
1 10 10 10 –  0 /1 – 0  =   10
2 10 20 20 – 10/ 2 – 1 =   10
3 10 30 30 – 20/ 3 – 2 =   10
4 10 40 40 – 30/ 4 – 3 =   10




Utarg całkowity Uc

Uc
Uc                      Uk = tg = ------- = const
                                                 Q Q

   Rozmiary produkcji Q
Utarg krańcowy Uk


     Ce Uk = const. = C



Rozmiary produkcji Q

W warunkach doskonałej konkurencji, krzywa indywidualnego popytu firmy pokrywa się z krzywą utargu przeciętnego i krańcowego. Ponieważ funkcja utargu krańcowego jest pochodną funkcji utargu całkowitego, to utarg całkowity  otrzymujemy sumując otrzymane przez firmę utargi krańcowe.


Uc =  Uk








Podsumujmy.
Na rynku doskonale konkurencyjnym, przy cenie równowagi rynkowej Ce. utarg całkowity  rośnie proporcjonalnie do zmian wielkości produkcji ( sprzedaży ) tak długo, jak długo nie zmieni się poziom ceny rynkowej Ce.
Gdy cena rynkowa ulegnie zmianie, funkcja utargu całkowitego obraca się, czyli zmienia się jej kąt nachylenia, natomiast funkcja utargu krańcowego  przesuwa się równolegle do góry ( gdy cena równowagi rynkowej wzrasta ) lub w dół ( gdy cena równowagi rynkowej spada ).

Funkcja przychodów całkowitych  w warunkach zmiany ceny równowagi rynkowej



   C

Uc1

       Uc2






C     C    Q D
S1
  S2


Ce1    Uk1

Ce2     Uk2



Q  Q


Krótkookresowe koszty firmy    (przypomnienie).

W poprzednich rozdziałach sformułowaliśmy hipotezy dotyczące przebiegu funkcji kosztów krańcowych, całkowitych i przeciętnych. Koszty całkowite rosną wraz ze wzrostem produkcji, ale nie jest to wzrost proporcjonalny. Koszt całkowity rośnie mniej niż proporcjonalnie, gdy koszt krańcowy spada, zaś rosną bardziej niż proporcjonalnie, gdy koszt krańcowy wzrasta. Dynamika kosztu krańcowego podporządkowana jest prawu nieproporcjonalnych przychodów ( gdy produkt krańcowy rośnie, koszt krańcowy spada i na odwrót )
Warto w tym miejscu przypomnieć, że:
a. poziom kosztów przeciętnych w dowolnym punkcie krzywej kosztów całkowitych mierzymy tangensem kąta, jaki tworzy linia łącząca dowolny punkt na krzywej  kosztów z początkiem układu współrzędnych ( wykres a )
b. poziom kosztów krańcowych w dowolnym punkcie na krzywej kosztów całkowitych mierzymy tangensem kąta, nachylenia linii  stycznej w tym punkcie do krzywej   kosztów całkowitych ( wykres b )

Wyliczanie kosztów przeciętnych i krańcowych w tych samych punktach krzywej kosztów całkowitych


wykres a wykres b
.
  Kc     Kc Kc                         Kc








   Q   Q



Koszty krańcowe i przeciętne firmy doskonale konkurencyjnej nie odbiegają od znanych nam kosztów w kształcie litery „ U”. Nadal obowiązują nas zatem wszelkie zachodzące wśród nich współzależności.. Przypomnijmy najważniejsze z nich :
a. krzywa przeciętnych kosztów zmiennych leży poniżej krzywej przeciętnych kosztów całkowitych
b. odległość miedzy oboma krzywymi zmniejsza się w miarę wzrostu produkcji Q
c. obie krzywe osiągają swoje minima przy wielkości produkcji, dla których rosnący koszt krańcowy zrównuje się z kosztem przeciętnym
d. produkcja przy minimalnym koszcie oznacza najlepsze wykorzystanie czynnika zmiennego
e. produkcja przy najniższych przeciętnych kosztach całkowitych oznacza najlepsze ze wszystkich możliwych wykorzystanie  wszystkich czynników jest zatem optymalna z technicznego punktu widzenia      



Koszty przeciętne Kpc
i koszt krańcowy  Kk    
     Kpz








Rozmiary produkcji Q

Na zakończenie należy przypomnieć i podkreślić ,iż w analizie rynku koszty całkowite produkcji równoznaczne są ze znanymi nam już kosztami ekonomicznymi, Są to jak pamiętamy koszty księgowych powiększonych o koszty alternatywne, czyli teoretycznie możliwe do uzyskania gdzie indziej dochody  takie jak: alternatywne  wynagrodzenie pracy właściciela,  alternatywne wynagrodzenie zaangażowanego w firmie kapitału rzeczowego i finansowego wynagrodzenie właściciela z tytułu ponoszonego ryzyka. Jak pamiętamy koszty alternatywne  wyznaczają poziom tzw. zysk normalny, czyli  minimalne dochody jakie firma  powinna przynosić  swoim  właścicielom ,by skłonny byli kontynuować działalność w efekcie   firma pozostanie na rynku  .



KRÓTKOOKRESOWE OPTIMUM EKONOMICZNE FIRMY

W warunkach doskonałej konkurencji, firma nie ma wpływu na poziom ceny rynkowej. W krótkim okresie nie ma w zasadzie również wpływu na przebieg funkcji kosztów. Jedyną zmienną, umożliwiającą lepsze lub gorsze z ekonomicznego punktu widzenia wykorzystanie posiadanych zasobów jest wielkość produkcji
Gdyby celem firmy była maksymalizacja utargu całkowitego, firma wytwarzałaby maksymalne z technicznego punktu widzenia rozmiary produkcji którą możemy bez trudu wyznaczyć ,posługując się znaną nam już dobrze krzywą Knight’a.  Ilustruje to poniższy wykres



Wielkość produkcji Q

   Uc max Q max








Utarg całkowity Uc Nakłady pracy L

Produkt całkowity Q






Nakłady pracy L
Gdyby z kolei celem firmy była minimalizacja przeciętnego kosztu całkowitego firma produkowałaby wielkość produkcji określoną jako optimum technologiczne, przy której rosnące koszty krańcowe zrównują się z  minimalnymi przeciętnymi kosztami całkowitymi.


Utarg całkowity Uc








Rozmiary produkcji

Koszty przeciętne     Kpc
koszty krańcowe       Kk      









Q opt.ekon                               Rozmiary produkcji Q
   


Jeżeli natomiast firma poszukuje rozmiarów produkcji przynoszących najlepszy wynik finansowy, obliczany jako różnica między utargiem całkowitym a całkowitymi kosztami produkcji, musimy funkcję utargów całkowitych zestawić z mapą kosztów całkowitych i znaleźć wielkość produkcji, dla której odległość między krzywą utargu całkowitego a krzywą kosztów całkowitych  będzie największa.
W warunkach konkurencji doskonałej utarg wzrasta proporcjonalnie do ilości sprzedawanych dóbr, natomiast krzywa kosztów krańcowych i krzywe kosztów całkowitych  przebiegają zgodnie z prawem nieproporcjonalnych przychodów.  


Poniżej przedstawimy trzy możliwe wynikające z różnych sytuacji rynkowych układy utargów i kosztów całkowitych  .


Wykres a wykres b wykres c
Uc,Kc

 B



 A





 Qa Qb Qe   Q



Wykres ( a )

Funkcja kosztów całkowitych na odcinku AB przebiega poniżej funkcji kosztów całkowitych, a zatem produkcja w przedziale < Qa  Qb > przynosi firmie nadwyżkę utargów nad kosztami, czyli nadzwyczajny zysk ekonomiczny  ( Ze = Uc – Kc > 0 )
Jeżeli przedsiębiorstwo zdecydowałoby się produkować dokładnie wielkość produkcji Qa bądź Qb, realizowałoby tylko zysk, normalny zawarty w kosztach całkowitych produkcji ( Ze = Uc – Kc = O ).
Przy wielkości produkcji Q < Qa lub Q > Qb firma ponosi straty ekonomiczne bowiem koszty całkowite są wyższe od całkowitych przychodów ( Se = Kc – Uc > 0 ).


Wykres ( b )

W przypadku opisanym tym wykresem, istnieje tylko jeden poziom produkcji Qe, przy którym utarg całkowity jest równy całkowitym kosztom produkcji Uc = Kc. W takim przypadku tylko produkcja na poziomie Qe przynosi zysk normalny. Przy innych poziomach produkcji, koszty całkowite przekraczają całkowite przychody a zatem firma ponosi straty.

Wykres ( c )

Wykres ten ilustruje starty ekonomiczne hipotetycznej firmy, która przy każdych rozmiarach produkcji ma  koszty całkowite wyższe aniżeli całkowite utargi.
W każdej z przedstawionych powyżej sytuacji, racjonalnie postępująca firma powinna w pierwszej kolejności ustalić, czy możliwe do osiągnięcia utargi ze sprzedaży będą wystarczające ,aby pokryć koszty produkcji i kontynuować działalność, czy może  należy jej zaniechać i opuścić rynek.
Przypadki przedstawione  na wykresach ( a ) oraz ( b ) nie nastręczają wątpliwości. W pierwszym przypadku produkcja w przedziale < Qa, Qb > przynosi firmie ekonomiczny zysk nadzwyczajny, gdyż Uc > Kc.
W drugim przypadku, firma nie osiąga wprawdzie zysku nadzwyczajnego, ale przy produkcji Qe, dla której Uc = Kc firma generuje uwzględniony w kosztach ekonomicznych zysk normalny.
Dokładniejszej analizy wymaga sytuacja rynkowa firmy znajdującej się w sytuacji opisanej przez wykres ( c ).
Funkcja utargu całkowitego na całej swojej długości leży poniżej funkcji kosztów całkowitych. Oznacza to,że każda z możliwych wielkości produkcji przynosić będzie ekonomiczną stratę,  Se = Kc – Uc>0.
Czy w tej sytuacji firma powinna pozostać na rynku, czy raczej należałoby zaprzestać działalności gospodarczej ?
Odpowiedź na to pytanie, zależy od tego, czy rozpatrujemy sytuację firmy w krótkim, czy też w długim okresie. Straty krótkookresowe są dopuszczalne, gdy jednak ciągną się one bez końca i bez nadziei na poprawę sytuacji w dłuższym okresie, firma będzie musiała opuścić rynek.
Na tym jednak nie koniec. Starty krótkookresowe będą dopuszczalne jedynie wtedy, gdy przedsiębiorstwo posiada wystarczające środki pieniężne na finansowanie swojej bieżącej działalności. Oznacza to, że otrzymane ze sprzedaży przychody powinny starczać na  finansowanie bieżących wydatków takich jak: zakupy surowców, materiałów,  energii czy siły roboczej ,czyli na pokrycie kosztów zmiennych. Warunkiem zatem pozostania firmy na rynku jest by spełniona by ła nierówność :   Uc > Kz
W uzasadnieniu powołać się można na fakt, że koszty stałe firmy mają w zasadzie charakter historyczny. Firma poniosła już wcześniej związane z nimi wydatki  np. na zakup środków trwałych ( maszyn, urządzeń, środków transportu ), opłacenie z góry czynszu dzierżawy itp.  Jeżeli wielkość utargów nie pokrywa tych poniesionych już w przeszłości wydatków, firma nie odzyska wyłożonych środków, nie oznacza to jednak, że środków finansowych nie starczy na bieżącą działalność.
Wynika z tego, że górna granica dopuszczalnej straty wyznaczona jest przez poziom ponoszonych przez firmę kosztów stałych.
                               Se = Kc – Uc
Se = Ks + Kz – Uc
Uc>Kz
Se<,Ks
Jeżeli poziom utargu całkowitego nie pokrywa stałych kosztów produkcji firma będzie musiała opuścić rynek. Jeżeli natomiast zdecyduje się na nim pozostać  powinna określić optymalne z ek0onoicznego punktu widzenia rozmiary produkcji,które pozwolą  jej  zmaksymalizować  zysk ekonomiczny lub zminimalizować stratę    

Maksymalizacja zysku nadzwyczajnego
Firma osiąga zysk nadzwyczajny w sytuacji, gdy utargi całkowite przewyższają ekonomiczne koszty produkcji ( księgowe i alternatywne ). Zapisujemy to następująco :                         Ze = Uc – Kc  > O


Inaczej mówiąc, jeżeli zysk ekonomiczny jest większy od zera nazywamy go nadzwyczajnym. Sytuację tę pokazuje poniższy wykres.

Uc, Kc        Uc     Kc
   Uc = Kc


   Uc = Kc






     Qa       Q opt     Qb Q

Ze = Uc – Kc






Ze  max




    Qa          Q opt      Qb  Q


Jak widać z górnego wykresu , rentowne rozmiary produkcji zawierają się pomiędzy dwoma progami Qa i Qb. Po przekroczeniu pierwszego- dolnego progu rentowności ( Qa ) , przy którym Uc = Kc, funkcja utargu całkowitego przebiega powyżej funkcji kosztów całkowitych. Powstaje zatem dodatnia różnica, będąca zyskiem ekonomicznym.

Ze = Uc – Kc > 0

Wzrostowi produkcji powyżej rozmiarów Qa, towarzyszy ( dolny wykres ) najpierw rosnący od zera zysk nadzwyczajny, który przy pewnym poziomie produkcji osiąga maksymalny poziom, a następnie maleje, ba spaść do zera przy wielkości produkcji zwanej górnym progiem rentowności ( Qb ).
Kierująca się zasadą maksymalizacji zysku  firma, powinna wybrać optymalną wielkość produkcji, czyli taką, dla której zysk ekonomiczny jest największy.
Aby ustalić, jakie rozmiary produkcji przyniosą firmie  największe zyski ekstra możemy porównać ze sobą zyski dla każdej wielkości produkcji zawartej w przedziale opłacalności a następnie wybrać tę, dla której różnica Uc – Kc będzie największa. Jest  to jednak metoda bardzo uciążliwa i pracochłonna.
Optymalną wielkość produkcji można określić również posługując się uniwersalnymi kryteriami optymalizacji. Kryterium to można wyznaczyć metodą algebraiczną i geometryczną. W kursie podstawowym posłużymy się prostą metodą geometryczną, która nie wymagającym znajomości zasad rachunku różniczkowego i całkowego.
Z geometrycznego punktu widzenia, zysk ekonomiczny otrzymywany z danej wielkości produkcji, stanowi odległość w pionie pomiędzy punktem na krzywej utargu całkowitego a punktem na krzywej kosztu całkowitego. Odległość ta będzie największa dla tej wielkości produkcji, dla której styczna do krzywej kosztów całkowitych będzie równoległa do krzywej utargu całkowitego


Uc, Kc          Kc
      Uc






   -


  Q opt Q

Dla każdej innej wielkości produkcji, innej niż Q opt, odległość pomiędzy krzywymi Uc a Kc będą mniejsze, czyli mniejszy będzie również zysk ekonomiczny, a poza przedziałami  rentowności nawet ujemny.

Równoległość stycznej kosztów i krzywej utargu całkowitego oznacza, że obie mają to samo nachylenie (  =  ). W konsekwencji krańcowe wartości utargów i kosztów muszą być sobie równe ( Uk = Kk ).
W firmie wolnokonkurencyjnej, jak pamiętamy, utarg krańcowy równy jest cenie a zasada maksymalizacji zysku wygląda specyficznie.

Optimum ekonomiczne można zatem również wyznaczyć zestawiając ze sobą funkcję kosztów krańcowych z funkcją utargu krańcowego.

W analizowanym przedziale rentowności < Qa, Qb >,  koszty krańcowe produkcji rosną wraz ze wzrostem produkcji, podczas, gdy utarg krańcowy jest stały
( przypomnijmy, że w warunkach doskonałej konkurencji Uk = C = const. ).

                   Kp, Kk

         Kk

C Uk = C







Q opt Q
Podsumujmy obecnie metody wyznaczania maksymalnego zysku nadzwyczajnego w firmie wolnokonkurencyjnej.

Kc
      Kc, Uc       Uc









   
       Qa Q opt  Qb Q
Kpc, Kk, Uk

Kk



    C        Uk = C



       Qa           Q opt     Qb      Q
Z = Uc - Kc






        Z max




         Qa Q opt   Qb    Q




Górny wykres ilustruje koszty i utargi całkowite firmy doskonale konkurencyjnej. Ponieważ w przedziałach opłacalnej produkcji ( Qa, Qb ) krzywa utargu całkowitego przebiega powyżej krzywej kosztów całkowitych możemy stwierdzić, że osiąga ona zysk nadzwyczajny ( dodatni zysk ekonomiczny ).
Ponieważ firma doskonale konkurencyjna nie posiada siły rynkowej, maksymalizuje zysk wybierając tę wielkość produkcji, dla której dodatnia nadwyżka przychodów nad kosztami jest największa.


Pierwszym sposobem jest poprowadzenie stycznej do funkcji kosztów całkowitych, równoległej do krzywej utargu całkowitego. Wskaże ona punkt, który wyznaczy wielkość produkcji maksymalizującej zyski.

Z max       ( Uc – Kc )max


Wykres środkowy ilustruje tę samą sytuację posługując się wartościami krańcowymi kosztów i utargów.
Ponieważ styczna kosztów całkowitych i krzywa utargu całkowitego są równoległe, oznacza to, że mają takie samo nachylenie. Nachylenie krzywej kosztów całkowitych  wyznaczone jest przez wartość kosztów krańcowych ( Kk = Kc/ Q ), zaś nachylenie krzywej utargu całkowitego przez wartość utargu krańcowego ( Uc/ Q ).
Jeżeli kąty obu krzywych mają być jednakowe, to produkcja, dla której Kk = Uk będzie maksymalizowała zyski.


Z max          Uk = Kk

Z max            C  = Kk



Dolny wykres ilustruje zależność pomiędzy wielkością całkowitych przychodów a rozmiarami produkcji. Zerowy przy wielkości produkcji nazywanej dolnym progiem rentowności ( Qa ) zysk ekonomiczny, wzrasta wraz ze wzrostem rozmiarów produkcji.  Przy wielkości produkcji, dla której C = Uk = Kk osiągnie on maksymalną wartość, by po jej przekroczeniu rozpocząć spadek. Przy górnym progu rentowności wynosi on już zero.
Zysk osiągany jest zatem wyłącznie w przedziałach produkcji rentownej, gdy koszty całkowite są mniejsze od utargu całkowitego.



Istnieje jeszcze jedna metoda wskazująca na wielkość produkcji maksymalizującej zyski. Doszliśmy do tego, że optimum ekonomiczne to wielkość produkcji, przy której Uk = Kk. Posługując się wielkościami krańcowymi, różnicę między nimi nazwiemy zyskiem krańcowym  ( Zk = Uk – Kk  ).
Zysk krańcowy jest przyrostem zysku całkowitego spowodowanego wzrostem produkcji.
Zc           Zc2 – Zc1
Zk = -------------- = ----------------
 Q Q2 – Q1



Suma zysków krańcowych, osiąganych przy każdym poziomie rentownej produkcji daje w efekcie zysk całkowity.


Zc =  Zk




Kk    Zk = Uk - Kk


Uk, Kk i Zk



+    - Uk = Up = C





      Q1 Q2 Q3Q4 Q5Q6 Q7Qopt.Q9        Q




Maksymalizacja zysku nastąpi przy wielkości produkcji Q opt., kiedy koszt krańcowy zrówna się z utargiem krańcowym.

Jeżeli firma przekroczyłaby tę wielkość produkcji i wytwarzała swoje produkty w ilości np. Q9, to ostatnia sprzedana jednostka towaru przynosiłaby stratę, a zatem pomniejszała możliwą sumę zysków krańcowych.  

Jeżeli zaś firma wytwarzałaby mniejszą ilość towarów np. Q7, to pozbawiałaby się części zysku, zilustrowanej jako zakreskowane pole trójkąta.

Z przedstawionych zależności wynika zatem, że zysk nadzwyczajny zapewnia firmie ta wielkość produkcji ( optimum ekonomiczne ), dla której koszt krańcowy zrówna się z utargiem krańcowym.
Przeanalizujmy to na hipotetycznym przykładzie liczbowym.


Q C Uc Kc Z =
Uc-Kc Uk Kk Kpc
0 40 - 100 - -   - -
1 40  40 130 - 90 40  30 130
2 40  80 150 - 70 40  20  75
3 40 120 160 - 40 40  10  53,3
4 40 160 165  - 5 40    5  41,25       dolny próg rentowności
5 40 200 175   25 40  10  35
6 40 240 190   30 40  15  31,6
7
40 280 210   70 40  20  30                 optimum techniczne
8 40 320 240   80 40  30  30                 optimum techniczne
9 40 360 280   80 40  40   31,3          optimum ekonomiczne
10 40 400 330   70 40  50  33,0
11 40 440 400   40 40  70  36,36
12 40 480 480     0 40  80  40            górny próg rentowności

Jeżeli cena rynkowa wynosi 40 zł za sztukę, firma osiągnie zysk maksymalny produkując  8 lub 9 jednostek wyrobu. Ponieważ wielkość produkcji w przykładzie jest wielkością dyskretną, dlatego istnieją dwie wielkości produkcji maksymalizującej zysk czy minimalizującej przeciętne koszty całkowite.
Zysk ekonomiczny, cenę rynkową, przeciętny koszt całkowity i utarg można przedstawić dla dowolnej wielkości produkcji geometrycznie w postaci pól prostokątów, z których jeden bok przedstawia wielkość produkcji Q, a drugi wielkość przeciętną.
Na poniższym rysunku, utarg całkowity czyli iloczyn Uc = Q x C symbolizuje prostokąt o wierzchołkach 0, Kpz, B, Q opt.

Koszty, utargi
        Kpc
     Kk


 C    B Uk = P

Kpc    A




  0 Q opt Q


Zysk ekonomiczny, który stanowi różnicę pomiędzy utargiem całkowitym a kosztem całkowitym symbolizuje zacieniony prostokąt o wierzchołkach Kpc, C,B, A.

Ze = Uc -Kc

Uc = C  x Q
Kc = Kpc x Q


Powstaje on poprzez odjęcie od prostokąta utagu ( 0,C,B, Q opt ) prostokąta kosztów całkowitych ( 0, Kpc, A, Q opt ).

Z powyższego wynika, że zysk nadzwyczajny realizowany jest w firmie wolnokonurencyjnej jedynie wówczas, gdy cena przewyższa koszty przeciętne całkowite.


Ze = Uc – Kc > 0

Ze = ( C x Q ) – ( Kpc x Q ) > 0

Ze = C – Kpc > 0

C > Kpc




W przypadku, gdy cena równa jest przeciętnym kosztom całkowitym C = Kpc, zysk ekonomiczny z produkcji wynosi zero. W tej sytuacji firma  otrzyma zawarty w kosztach ekonomiczych zysk normalny.

Ze = C – Kpc = 0

Jeżeli zaś cena jest mniejsza od kosztów przeciętnych całkowitych C < Kpc, zesk ekonomiczny z produkcji będzie ujemny a zatem firma będzie realizowała straty

Se = C – Kpc < 0


Pełen zysk normalny


Przebieg funkcji utargów całkowitych zależy od jej nachylenia, to zaś określone jest przez poziom ceny równowagi rynkowej, na który doskonale konkurencyjna firma nie ma żadnego wpływu, podobnie jak nie ma wpływu w krótkim okresie na przebieg funkcji kosztów.
Może się zatem zdarzyć, że przy danej funkcji kosztów krzywa utargu przetnie ją tak, że istnieje jedna wielkość produkcji, przy której utarg całkowity jest równy kosztom całkowitym, natomiast przy każdych innych rozmiarach produkcji funkcja kosztów   całkowitych przebiega ponad funkcją utargu, czyli firma produkuje ze stratą.  Sytuację tą obrazuje poniższy wykres.

Kc, Uc


Uc
Kc




       Se



Q1     Qe   Q



W tym mniej korzystnym, niż poprzednio analizowany przypadku, racjonalnie postępująca firma nie powinna dopuścić do powstania straty. Oznacza to, że powinna ona ustalći  wielkość produkcji na poziomie Qe, przy którym utarg całkowity pokrywa w całości koszty ekonomiczne. Wytwarzanie tej wielkości produkcji nie przyniesie wprawdzie firmie żadnych zysków ekonomicznych są one przy tej wielkości produkcji równe zero,  ale jedynie ta wielkość produkcji nie przyniesie firmie strat.
Se = 0     gdy        Uc – Kc = 0   czyli    Uc = Kc

Pamiętamy jednak, że produkcja i sprzedaż, przy której strata ekonomiczna jest równa zero przynosi firmie uwzględniony w kosztach pełen zysk normalny.  Jest to zatem w naszym przykładzie wielkość optymalna, każda bowiem większa lub mniejsza ilość produkcji np. Q1  przyniesie firmie stratę.
Optymalna z ekonomicznego punktu widzenia produkcja to ta, przy której funkcja utargu całkowitego, nachylona pod kątem , jest styczna do funkcji kosztów całkowitych. Oznacza to, że optymalna wielkość produkcji i sprzedaży to ta, dla której koszt krańcowy równy jest utargowi krańcowemu ( zasada maksymalizacji zysku ). Jeżeli bowiem krzywa kosztów całkowitych i utargów całkowitych są styczne, oznacza to, że w tym punkcie, mają to samo nachylenie.

Gdyby firma zwiększyła lub zmniejszyła produkcję, wówczas koszt całkowity produkcji mniejszy się o wielkość  Kc / Q . Spadek produkcji spowoduje jednak również spadek utargu całkowitego o  Uc / Q . Ponieważ spadającyutarg krańcowy jest wyższy od kosztu krańcowego

      Uc              Kc
-------------  > -------------
     Q                  Q


zatem zmniejszanie produkcji o Q spowoduje powstanie pomniejszającej zysk normalny straty krańcowej Sk, którą można obliczyć jako :


            S              Uc             Kc
Sk = ---------  =  ----------     -    -------
           Q               Q               Q




Dalszemu zwiększaniu produkcji towarzyszyć będzie coraz wyższa strata krańcowa, która po skumulowaniu tworzy skalę całkowitą. Podobnie, każdy wzrost produkcji ponad wielkość optymalną generować będzie rosnące straty krańcowe. Są one spowodowane tym, że rosnące koszty krańcowe, coraz bardziej przewyższają osiągane utargi, generując coraz większe straty krańcowe. W tych warunkach optymalna wielkość produkcji to taka, przy której firma osiągnęła pewien zysk normalny. Osiąganie pełnego zysku normalnego firmy doskonale konkurencyjnej


Uc
Kc   Kc Uc

strata




       strata



        Qe Rozmiary produkcji Q

Kpc, Kk
  Kk Kpc

   Kpz

 Ce `     Uk = C







        Qe Rozmiary produkcji Q

Strata ekonomiczna Se
Rozmiary produkcji Q
Zysk normalny Ze = 0


Zn max



Przeanalizujmy to na przykładzie liczbowym

Produkcja Q Cena
C Utarg całkowity Uc = C x Q Koszt całkowity
Kc Zysk ekonomiczny
Ze = Uc - Kc Kpc =
Kc / Q Zysk krańcowy Zk = Uk – Kk
0 30 - 100 - 100 -     -
1 30  30 130 - 100 130   0
2 30  60 150 -   90  75 10
3 30  90 160 -   70  53,3 20
4 30 120 165 -   45  41,25 25
5 30 150 175 -   25  35 20
6 30 180 190 -   10  31,6 15
7 30 210 210      0  30 10
8 30 240 240      0  30   0
9 30 270 280 -  10  31,1 -10
10 30 300 330 -  30  33 - 20
11 30 330 400 -  70  36,26 - 40
12 30 360 480 -  80  40 - 50



Jeżeli cena rynkowa wynosi 30 zł za sztukę, firma osiągnie maksymalny zysk normalny produkując 7 lub 8 jednostek wyrobu. Ponieważ wielkość produkcji w przykładzie jest wielkością dyskretną, dlatego istnieją dwie wielkości produkcji maksymalizującej zysk czy minimalizującej przeciętne koszty całkowite.



PRODUKCJA ZE STRATĄ

Funkcjonująca  na rynku doskonale konkurencyjnym firma może znaleźć się w sytuacji, w której funkcja utargu całkowitego na całej swojej długości przebiega powyżej funkcji kosztów całkowitych ( Uc > Kc ). Wynika stąd, że każda wielkość produkcji przynosić będzie firmie stratę ekonomiczną. Ilustruje to zamieszczony poniżej wykres.


Utarg całkowity Uc
Koszt całkowity Kc
Strata ekonomiczna Se

Kc

  Uc


Se





Qo Wielkość produkcji Q


W tej bardzo niekorzystnej sytuacji rynkowej kierownictwo firmy musi w pierwszej kolejności rozstrzygnąć, czy przedsiębiorstwo powinno pozostać na rynku i dopłacać do produkcji, czy też powinno zaniechać produkcji i opuścić rynek.  Która z tych decyzji zostanie podjęta zależeć będzie w przede wszystkim od wielkości ponoszonych strat. Jeżeli przekraczają one maksymalny dopuszczalny poziom, firma zostanie zlikwidowana. W sytuacji, gdy straty są do zaakceptowania w krótkim okresie, kierownictwo firmy może zdecydować się na kontynuowanie produkcji, jeżeli przewiduje się, że krótkookresowe straty zostaną zlikwidowane w dłuższym okresie.

Aby podjąć decyzję o kontynuowaniu lub zaprzestaniu produkcji, musimy uświadomić sobie, że w krótkim okresie nie tylko część zasobów, ale i zobowiązań firmy nie zależy od poziomu produkcji. Ze względu na zamrożone czynniki wytwórcze firma ponosi niezależne od wielkości produkcji koszty stałe Ks, które mają w przeważającej mierze charakter historyczny tzn. zostały już poniesione, stąd często nazywa się je  kosztami utopionymi.  Osiągany z bieżącej działalności utarg umożliwia jeśli nie w całości, to częściowe odzyskanie wydatkowanych w przeszłości kosztów pieniężnych. Przykładem może posłużyć nam koszt amortyzacji, czyli koszt zakupionego w przeszłości majątku trwałego, z góry poniesiony i obecnie sukcesywnie odzyskiwany czynsz dzierżawny ,czy koszty obsługi zaciągniętych w przeszłości pożyczek.

Wyjście firmy z rynku oznacza zaprzestanie jej działalności. Kiedy produkcja wynosi zero ( Q = 0 ) , koszty zmienne firmy ( koszty związane z prowadzeniem bieżącej działalności ) również wyniosą zero ( Kz = 0 ). Jednak nie da się zredukować do zera kosztów stałych ( Ks > 0 ). Są one bowiem niezależne od rozmiarów produkcji i ponoszone nawet wtedy, gdy firma niczego nie produkuje. A w przypadku braku produkcji wielkość utargu całkowitego także wynosi 0. ( Uc = C x Q = 0 ).
Ujemna różnica pomiędzy utargiem a kosztem całkowitym to  ekonomiczna strata.  W sytuacji, gdy Q = 0 strata firmy jest  zawsze niepokryty w całości koszt stały.

Se = Kc – Uc Kc = Ks + Kz     Kc = Ks + O   Kc = Ks

Se = Ks + Kz – Uc

Se = Ks – 0 – 0

Se = Ks
Przy braku produkcji i utargów, koszty stałe zostaną w całości nie pokryte. Zainwestowane w firmie środki odzyskać można, i to najczęściej,  tylko połowicznie jedynie ze sprzedaży majątku firmy, co wymaga postawienia jej w stan upadłości czyli faktycznej likwidacji.  Jej ewentualny powrót na rynek jest przedsięwzięciem pracochłonnym i kosztownym.  Stąd kierownictwo firmy może podjąć decyzję, aby istnieć na rynku i produkować z krótkookresową stratą, jeżeli wie , że ponoszone straty nie będą mniejsze od kosztów stałych dla wielkości produkcji Q >0. I ma nadzieję na poprawę w przyszłości tego stanu rzeczy Aby problem ten bliżej wyjaśnić musimy do naszej analizy wprowadzić koszty zmienne. Poniższy rysunek  przedstawia jeden z możliwych przebiegów funkcji kosztów całkowitych, zmiennych i utargów całkowitych.



Koszty zmienne Kz
Koszty całkowite Kz
Utarg całkowity Uc

Ks Kz
Uc

 Uc=Kz     Se=Ks

N

 Uc = Kz   Se= Ks



Qa       Qb          Wielkość produkcji Q




Z przebiegu przedstawionych na rysunku funkcji wynika, że przy wielkościach produkcji   Qa i Qb, funkcja utargu całkowitego leży poniżej funkcji kosztów całkowitych a zatem firma ponosi straty, które przy tej wielkości produkcji równe są kosztom stałym


Se = Kc – Uc

Se = Ks + Kz – Uc

Kz = Uc

Se = Ks + Uc  - Uc

Se = Ks

Z przebiegu funkcji kosztów wynika , że gdy produkcja przekroczy poziom Qa powstanie dodatnia nadwyżka utargu całkowitego  nad kosztami zmiennymi


N = Uc – Kz > 0

Z przedstawionego poniżej wykresu wynika, że istnieje bezpośrednia  zależność pomiędzy poziomem nadwyżek utargu nad kosztami zmiennymi a wielkością ponoszonej przez firmę straty. Im wyższa nadwyżka, tym mniejsza starta czyli nie pokryta część kosztów stałe i na odwrót.


Koszty całkowite Kc
Koszty zmienne Kz Kc
Koszty stałe Ks
Utarg całkowity Uc Kz Uc

  S


        Ks   N





  Qa            Q           Qb     Rozmiary produkcji Q







Stratę ekonomiczną obliczamy jako różnicę między całkowitymi kosztami produkcji a utargiem całkowitym ze sprzedaży produktów lub usług.

Se = Kc – Uc



W analizowanym przypadku utarg całkowity pokrywa całość kosztów zmiennych i dodatkowo pewną nadwyżkę utargu nad kosztami

Uc = Kz + N




Można zatem stratę obliczyć jako :


Se = Kc – ( Kz + N )

Se = Ks + Kz – ( Kz + N )

Se = Ks – N

Ks = Se + N = const.    gdy N = max, Se = min



Jeżeli firma zapomina o kosztach utopionych i decyduje się na kontynuowanie działalności, wówczas powinna określić produkcję na takim poziomie, przy którym nadwyżka utargu nad kosztami zmiennymi jest największa, czyli strata ( nie pokryta część kosztów stałych ) jest najmniejsza.



Aby firma mogła istnieć na rynku, musi  istnieć przy danym układzie cen i kosztów taki poziom produkcji Q, przy którym utarg całkowity  jest większy, a w najgorszym wypadku równy całkowitym kosztom zmiennym lub inaczej mówiąc, przy których ponoszone przez firmę  straty nie przekraczają historycznego w dużej mierze kosztu stałego. Jeżeli suma przychodów przewyższy koszt zmienny, przedsiębiorstwo zarabia na pokrycie przynajmniej części kosztu stałego, dlatego też wytwarzać będzie rozmiary produkcji Q > 0.








Minimalizacja strat

Z przebiegu funkcji utargów całkowitych ( krzywa prosta o stałym nachyleniu ) oraz kosztów zmiennych ( linia o rosnącym nachyleniu ) wynika, że s przedziale produkcji ( Qa, Qb ) nadwyżka N = Uc – Kz najpierw rośnie wraz ze wzrostem rozmiarów produkcji, przy pewnym poziomie osiąga wielkość maksymalną a następnie maleje by osiągnąć zero przy produkcji Qb



Koszty zmienne Kz
Utarg całkowity Uc Uc
             Kz



N





 
        Qa              Qe   Qb Rozmiary produkcji Q


Nadwyżka N = Uc - Kz








                N max



Rozmiary produkcji Q


Maksymalną nadwyżkę  utargu całkowitego nad kosztem zmiennym ( N max ) jest to największa odległość pomiędzy wielkością utargu całkowitego a kosztem zmiennym osiągana przy takiej wielkości produkcji, dla której  tg = tg. Wynika stąd, że
Uc / Q = Kz / Q


Racjonalnie postępująca firma powinna zatem wybrać z przedziału produkcji < Qa, Qb > optymalną wielkość produkcji Qe, to znaczy taką, przy której osiągnie maksymalną nadwyżkę utargu całkowitego nad kosztami zmiennymi. Wyrażająca ją odległość między obiema krzywymi będzie wtedy największa dla rozmiarów produkcji, przy których styczna do krzywej kosztów zmiennych jest równoległa do krzywej utargu całkowitego. Dwie równoległe linie mają identyczne nachylenie  =  a ponieważ
tg = Uc /Q,  zaś tg = Kz / Q, zatem maksymalną nadwyżkę przedsiębiorstwo osiągnie dla wielkości produkcji, dla której utarg krańcowy równy jest kosztom krańcowym.
Analogicznie optymalną wielkość produkcji ze stratą ( wielkość produkcji minimalizującą tę stratę )  w przedziale ( Qa, Qb ) wyznaczamy posługując się funkcjami kosztów krańcowych i utargów krańcowych.

Koszty zmienne Kz
Utarg całkowity Uc


         N



        
Qa     Qe     Qb Rozmiary produkcji Q

Koszty przeciętne zmienne Kpz
Koszty krańcowe Kk Kk     Kpz






 Qa      Qe     Qb             Rozmiary produkcji Q

Nadwyżka
N = Uc – Kz





          Qa Qe        Qb  Rozmiary produkcji Q

Strata ekonomiczna
Se = Ks – N





Rozmiary produkcji  Qa i Qb  przynoszą firmie dodatni utarg, jednak nadwyżka utargu całkowitego nad kosztami zmiennymi wynosi zero. ( N = Uc – Kz = 0 ). Oznacza to, że w praktyce przychody ze sprzedaży są dokładnie równe wielkości kosztów zmiennych.
Wzrost produkcji o  Q powyżej poziomu Qa przynosi firmie dodatkowy utarg
( Uk = Uc/ Q ), ale jednocześnie rośnie kosztu  krańcowy ( Kk = Kz/ Q ).
Różnica między utargiem krańcowym a kosztem krańcowym przy każdych rozmiarach produkcji to nadwyżka krańcowa:

Uc            Kz
Nk = -----------  -   ------------
Q                 Q

Suma osiągniętych wraz ze wzrostem produkcji takich nadwyżek stanowi nadwyżkę całkowitą:
                                    N =  Nk
Nadwyżka całkowita będzie rosła tylko wówczas, gdy nadwyżka krańcowa jest dodatnia, a ma to miejsce wtedy, gdy utarg krańcowy jest większy od kosztu krańcowego. Jeżeli jednak Uk < Kk to nadwyżka całkowita będzie się zmniejszać.
W interesującym nas przedziale produkcji ( Qa, Qb ) utarg krańcowy jest stały ( równy cenie ) zaś koszty krańcowe rosną. Firma powinna zatem zwiększać produkcję do poziomu, przy którym rosnące koszty krańcowe zrównają się ze stałym utargiem krańcowym. Przy tym poziomie produkcji nadwyżka utargu nad kosztami zmiennymi jest największa, zaś strata ekonomiczna najmniejsza:
                                     N  =  Uc – Kc  = max
                                     Se = Ks – N    =  min

Przedstawmy to na hipotetycznym przykładzie liczbowym
Q C Kc Uc Kz Kpz Kk N =
Uc – Kc S =
Ks – N
0 25 100   -     - - -    -
1 25 130  25  30 30 30  - 5  -
2 25 150  50  50 25 20    0 100
3 25 160  75  60 20 10  25  75
4 25 165 100  65 16,25  5  35  65
5 25 175 125  75 15 10  50  50
6 25 190 150  90 15 15  60  40
7 25 210 175 110 15,71 20  65  35
8 25 240 200 140 17,5 30  60  40
9 25 280 225 180 20 40  45  55
10 25 330 250 230 23 50  20  80
11 25 400 275 300 27,27 70 - 25 125
12 25 480 300 380 31,6 80 - 80 180




PUNKT ZAMKNIĘCIA FIRMY


Sytuacja firmy  na rynku może układać się tak, że możliwy będzie tylko jeden poziom produkcji, dla której utarg całkowity równy jest całkowitym kosztom zmiennym produkcji. Przy każdych innych rozmiarach produkcji ( większych bądź mniejszych ), funkcja utargów całkowitych leży powyżej funkcji kosztów zmiennych, czyli  ponoszone przez firmę straty są wyższe od kosztów stałych. Ilustruje to poniższy wykres.


Koszty całkowite Kc
Koszty zmienne Kz Kc
Utarg całkowity Uc     Kz
    Uc
       Qe Rozmiary produkcji Q
Cena C Kpc
Kpz
   D Kk Kpc
   S Kk Kpz

S = Ks
Ce C= Uk





Q         Qe     Q


Z górnego wykresu wynika, że każda produkcja większa bądź mniejsza od Qe przyniesie firmie straty większe od kosztu stałego. Możemy zatem uznać, że racjonalnie postępująca firma określi swoją produkcję na poziomie Qe. Zwróćmy uwagę, że w punkcie tym utarg krańcowy mierzony wartością tangensa nachylenia krzywej utargu całkowitego jest równy kosztowi krańcowemu, mierzonemu tangensem nachylenia stycznej do funkcji kosztów zmiennych.

W przypadku, gdy cena rynkowa jest mniejsza od najmniejszego przeciętnego kosztu zmiennego, utarg całkowity dla żadnej wielkości produkcji nie wystarczy, aby pokryć przeciętne koszty zmienne:

Kpz > 0

Q x Kpz > Q x C

Kz > Uc

Se = Ks + Q ( Kpz – C )

Z geometrii  górnego rysunku wynika, że strata mierzona odległością w pionie między kosztem całkowitym a utargiem całkowitym będzie najmniejsza dla produkcji Qe, wyznaczonej przez punkt E. W punkcie tym styczna do kosztów zmiennych jest równoległa do krzywej utargów całkowitych, a zatem zachodzić będzie równość :


   Uc             Kz
------------  = -------------
    Q              Q

Trudno jest przypuszczać by firma nadal kontynuowała działalność, gdy cena rynkowa spadnie do poziomu Ce < Kpz. Po pierwsze, firma nie znajduje środków finansowych do regulowania bieżących i zaległych należności. Brak czynników produkcji i natrętni wierzyciele wymuszą prędzej czy później zamknięcie działalności. Po drugie, nawet, gdy dysponujemy nagromadzonymi z ubiegłych lat rezerwami finansowymi, poziom strat jest zbyt duży, by warto było je finansować.
Do strat równych kosztom stałym, które firma ponosi nawet wówczas, gdy niczego nie wytwarza doliczyć trzeba straty z bieżącej działalności obliczone jako różnica między kosztem zmiennym a utargiem całkowitym.  

Należy zatem przypuszczać, że w tej bardzo niekorzystnej sytuacji rynkowej, gdy do produkcji trzeba dokładać na bieżąco, firma zostanie zlikwidowana, lub przynajmniej na jakiś czas zawiesi działalność produkcyjną. Gdy cena jest niższa od przeciętnego kosztu zmiennego firmy, jego podaż rynkowa będzie wynosić Q = 0.
Zamknięcie przedsiębiorstwa może być tylko  tymczasowe. Jeżeli po pewnym czasie cena rynkowa wzrośnie do poziomu przewyższającego przeciętne koszty zmienne, wtedy będzie można ponownie rozpocząć produkcję. W tym przypadku  w przeciętnych kosztach zmiennych należy uwzględnić koszty alternatywne związane z ponownym uruchomieniem produkcji. KRÓTKOOKRESOWA RÓWNOWAGA FIRMY WOLNOKONKURENCYJNEJ

W krótkim okresie koszty produkcji i cena rynkowa są dla przedsiębiorstwa wolnokonkurencyjnego wielkościami danymi. Uwzględniając obie te wielkości, racjonalnie działająca firma poszukuje optymalnych rozmiarów produkcji, to znaczy takich, przy których żadna zmiana wielkości produkcji nie może zwiększyć zysku bądź też zmniejszyć straty, a przeciwnie będzie powodować wyłącznie pogorszenie sytuacji rynkowej.
Z naszych dotychczasowych rozważań wynika, że przy opisywanych wcześniej krzywych utargów i kosztów firmy doskonale konkurencyjnej, stan ten jest osiągany dla wielkości produkcji, przy której utarg krańcowy ( cena ) równa jest kosztom krańcowym.
Każda produkcja większa lub też mniejsza  od optymalnej przyniesie firmie zysk mniejszy od maksymalnego możliwego do osiągnięcia